Sri Siddhi Vinayak Sits On The Ancient Throne Of Jajati Keshari

Shri SiddhiVinayak , Kali Gali , Cuttack , Odisha sits on Shri Jajati Keshari II Singhasana ( Royal Throne) 1025 – 1040.
A journey to discover this masterpiece , an ancient royal throne belonging King Jajati Keshari -II (1025-1040) in the heart of Cuttack City in Kali Gali – Shri Siddhi Vinayak Temple has been an extremely exciting and a fulfilling and enriching experience .

We came across a very detailed research paper written by Shri Deepak Bhattacharya on the Keshari Dynasty Contributions and in particular about this Royal Throne. We would like thank him for this extensive work , somehow this has not received the lime light it deserves

A Capital City for 1000 years and yes a Royal Throne very well preserved to complete the statement . And now it has an extremely well deserved occupant to keep it intact and its sanctity for years to come. This is equally an extremely proud moment for all us who are connected to the place and its history.

Shri Siddhi Vinayaka was established by Raghujee Bhonsle (1695 -1755) during Maratha rule in Orissa. Raghujee is said to have given land & financial grant . The Temple Complex has a ekaka sevayat (one family) system, having the title of Dixit of Kasyapa gotra. We met with Shri Priyajit Dixit , who is continues the family tradition.

Heritage Tour in Summer of 2018 – A revisit of those memorable 2 day event – 2nd Day

May 20th, 2018

The 2nd day tour began with five members – Ashish , Myself , Dilip Bhai , Dipak Bhai and Shibaji Babu . Nishi and his Son had some commitments and Hitesh couldn’t continue due some important work his end . Sun was already up and hitting us hard at 7:30 am in the morning , yet the spirit in each of us was to complete the day as much as we can .  A place ensconced in a tiny village near Ansupa lake was our next attraction . 

Sri Trutitiyadeva Temple , 14th Century , Subarnapur

A surprise awaiting us was Sri Trutiyadeva Temple , 14th Century built by the Gangas , dedicated to Lord Jagannath , his brother Baldev and Sister Subhadra . A monument so far which has remained intact , despite being next to the river Mahanadi at Subarnapur Village , near Ansupa Lake . A stunning piece of Kalingan Architecture ,  Probably one of most closest replica of Jagannath temple in Puri – and very well preserved . This was perhaps the 5th temple built by Ganga Kings on the Kataka side . A Rekha vimana and pidha jagamohana of Kalingan order and very complete. Gorgeously decorated with architectural motifs such askhakharamundis in talajangha, pidhamundis in the uparajangha, and rekhamundi designs in talagarbhika. The maithuna images mostly rajapana scenes are profusely carved in the jagamohana. Animals procession, with musicians also found on the jagamohana entrance. Seeing the Triad inside the sanctum was bliss.

Heritage Tour in Summer of 2018 – A revisit of those memorable 2 day event – 1st Day

May 19th , 2018 

Tour of Salepur & Choudwar  –  It was a morning of excitement and lots of anticipation, when collectively 8 Heritage Enthusiastic  individuals’ took and endeavour to see some of the ancient treasures of Undivided Cuttack .  The ever consuming Summer heat and yet the brave enthusiasts were simple unstoppable .  

This day will go down the memory lane as discovering rich antiquities and artefacts and building the initiative and foundation  for  Cuttack Heritage Walks .  Shri Dipak Samantarai , Shri Dilip Das, Shri Shibaji Nayak, Shri Hitesh Seth, Shri Nishikant Mohanty , Master Abhigyan Mohanty , Shri Ashish Sarangi and Myself.  An age group spread from 14 years to 72 years and what a group it was indeed.

Picture Courtesy – Sri Hitesh Seth at the ruins of Sri Dadhi Baman Temple, Gopinathpur

Our first stop – was Sri Chateswara Temple , A 13th Century built by the Gangas in Kishnapur Village near Salepur. The Stone Inscription by Shri Ananga Bhima Deva – III well kept , chronicled with the achievements and victories he made as the Ruler of Kalinga from 1211 A.D.   While he thwarted the enemies in Bengal and drove them away, he had swiftly conquered the Kalachuris in the West and built a strong alliance , expanded his Kingdom until Rajamundry in the South .  


On the basis of a number of detached sculptures of different faiths like Saivite and Sakta, the original temple can be assigned to the Eastern Ganga dynasty rule during 12th Century AD. A miniature four- armed Vishnu, broken images of Chamunda, Surya and Buddha, Udyotasimha, Nandi, miniature temple and other architectural members.The temple is pancharatha on plan and the bada has multi-segmented horizontal mouldings in elevation. 

Sri Chateswara Temple – Stone Inscription

GORA KABAR , Cuttack

Walk Organised by CHW on 28th February 2021

Growing CHW family –
Photo Courtesy – Kishore Bit

This Sunday (28th February ) saw an increase in the number of heritage lovers near the Barabati fort. There was intimation with many new faces who brought with them their own share of knowledge and love for Cuttack and its heritage. After a brief intro we departed for the Gora Kabar, Tulsipur , Cuttack or White Man’s Cemetery as it is famously called. We were graciously welcomed by the President and Secretary in charge of the Cuttack Odia Baptist Church that oversee the management of Gora Kabar too. After a word of blessing by the Pastor, the President made us aware of the cemetery’s rich history.

Gora Kabar Panview

 The Gora Kabar, one of the biggest and oldest cemeteries in Odisha was set up in a 5 acres land by the banks of River Mahanadi on the outskirts of city then by the East India Company (EIC) in 1822. It is mainstream knowledge that by the end of 1803, the EIC had defeated the Marathas and captured Barabati. The presence of English officials and their families became significant after this occupation. Rev. William Bampton and Rev. James Peggs were the first English General Baptists Missionaries to arrive in Cuttack in 1822. They interacted with Sundernath Baba and his disciples in his ashram at Choudwar and found that they share a common goal. Infact, Gangadhar Sarangi, a Brahmin follower of Baba was the first to accept Christianity and his baptism took place in the Mahanadi River. Slowly, the followers rose from 7 in 1822 to over 209 by 1840s and by 1890s, the Cuttack Odia Baptist Church had already become an autonomous church body.

କଟକର ସୁଭାଷ

ମୋର ସଂପୁର୍ଣ୍ଣ ସ୍କୁଲ ଶିକ୍ଷା ରେଭେନ୍ସା କଲିଜିଏଟ୍ ସ୍କୁଲରେ। ଚତୁର୍ଥରୁ ଏକାଦଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ୧୯୬୫ ମସିହାର କଥା। ଆମକୁ ଶିକ୍ଷକମାନେ କହିଲେ ଆମ ସ୍କୁଲରେ ଗୋଟେ ସିନେମା ସୁଟିଂ ହେବ। ଆମ ବୟସ ସେତେବେଳକୁ ଆଠ/ନ‌ଅ ବର୍ଷ। ସିନେମା କ’ଣ ଜାଣି ନଥାଉ। କିନ୍ତୁ କ’ଣ ଗୋଟେ ବିଚିତ୍ର କଥା ଘଟିବାକୁ ଯାଉଛି ଭାବି ବହୁତ ଖୁସି ଥାଉ।
କିଛିଦିନ ପରେ ଦଳେ ଲୋକ ଆସି ସ୍କୁଲରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଆମର ଦୁଇ ତିନି ଜଣ ଶିକ୍ଷକ ସେମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଣୀଗୃହ, ଖେଳ ପଡିଆ ବୁଲାଇ ଦେଖାଇଲେ। ତା’ପରେ ସେମାନେ ଆମ କ୍ଲାସକୁ ଆସି କହିଲେ କୋଉମାନେ ସିନେମା କରିବ ହାତ ଉଠାଅ। ସମସ୍ତେ ହାତ ଉପରକୁ ଟେକିଲେ।
ତାପରେ ସେମାନେ କହିଲେ କେଉଁମାନେ ଧୋତି ପଞ୍ଜାବୀ ପିନ୍ଧି ଦୌଡି ପାରିବ କୁହ। ଆମେ ସବୁ ପରସ୍ପର ମୁହଁକୁ ଚାହିଁଲୁ। ତାପରେ ଅଳ୍ପ କେତେଜଣ ହାତ ଟେକିଲେ। ଆମେ ସମସ୍ବରରେ ଆମ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ କହିଲୁ “ସାର୍ ଆମେ ସିନେମା ସୁଟିଂ ଦେଖିବୁ”। “ହଁ, ଦୁରରୁ ଚୁପଚାପ୍ ଠିଆହୋଇ ଦଖିବ, ବିଲକୁଲ ପାଟିତୁଣ୍ଡ କରିବନି। ହେଡସାରଙ୍କୁ କହି କ’ଣ ଗୋଟେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା।”

ସିନେମା ସୁଟିଂ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବଡ଼ ବଡ କ୍ୟାମେରା, ବଡ ବଡ ଟିଣ ଚଦର, ଛୋଟ ଛୋଟ ରେଳ ଧାରଣା ଆହୁରି ଅନେକ କେବେ ଦେଖି ନ ଥିବା ଚିଜ ଦେଖି ଆମେ ସବୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଚକିତ ହୋଇଗଲୁ।
ଶ୍ରେଣୀଗୃହ ଭିତରର ଦୃଶ୍ୟ, ସ୍କୁଲ ଛୁଟି ବେଳର ଦୃଶ୍ୟ ସବୁ ସୁଟିଂ ହେଲା। ହେଲେ ଚିତ୍ରଳୟବାଲା ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ଧୋତି ପଞ୍ଜାବୀ ପିନ୍ଧାଇ ଥିଲେ ସେଇମାନେ ହିଁ କ୍ଲାସରେ ବସିଲେ, ସ୍କୁଲ ଘଣ୍ଟି ବାଜିଲେ ଘରକୁ ଯିବା ଲାଗି ଦୌଡିଲେ।
ମୋର ବନ୍ଧୁ ପ୍ରଦୀପଙ୍କୁ (ଗରାବଡୁ) କିଛି ଛୋଟ ଛୋଟ ଭୁମିକାରେ ଅଭିନୟର ସୁଯୋଗ ମିଳିଥିବା ମୋର ମନେ ଅଛି।
ପିୟୁସ ବୋଷଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ “ସୁବାଷ” ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ୧୯୬୬ ମସିହାରେ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିଲା। ଏହି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଟି ଉଭୟ ବଙ୍ଗଳା ଓ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା। ଏବଂ ଯଥେଷ୍ଟ ଲୋକପ୍ରିୟତା ହାସଲ କରିଥିଲା।
ସୁଭାଷ ବୋଷଙ୍କ ପିଲାଦିନ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିଲା ଏହି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ। ଆଜି ମଧ୍ୟ ସମୀକ୍ଷକ ମାନେ ଏକଥା ସ୍ବୀକାର କରନ୍ତି।

ହଁ, କଥାଟି ହେଲା ଏହି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ସୁଟିଂ ‌ସରିବା ପରେ ‌ସୁଭାଷ ବୋଷ ଆମ ପାଇଁ ହିରୋ ପାଲଟିଗଲେ। ସ୍କୁଲ ଗେଟ ଖୋଲି ପଶିବା ମାତ୍ରେ ଡାହାଣ ପଟେ ପଡେ ସୁଭାଷ ବୋଷଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି। ଏଣିକ ସେ ମୁର୍ତ୍ତି ଉପରେ ଆଖି ପଡିବାକ୍ଷଣି ଆପେ ଆପେ ହାତ ଉଠିଯାଏ ନହେଲେ ମୁଣ୍ଡ ନ‌ଇଁ ଯାଏ।
ସୁଭାଷଙ୍କ କଥା ଆମକୁ ଶିକ୍ଷକମାନେ ମଝିରେ ମଝିରେ କୁହନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ସ୍ବରରେ ଅଭିମାନ ଓ ଗର୍ବ ଭରି ରହିଥାଏ। ଆମେସବୁ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଜାଣିବା ପାଇଁ ସ୍କୁଲ ପାଠାଗାରରୁ ବହି ଆଣି ପଢୁ। ସଭାସମିତିରେ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ଅତିଥି ମାନେ ବି ତାଙ୍କ ଗାରିମା ବଖାଣନ୍ତି ଆଉ ଆମମାନଙ୍କୁ ବହୁତ ଖୁସି ଲାଗେ।
ଆମ ଘରଠାରୁ ଅଳ୍ପ ଦୂରରେ ଥିଲା ନେତାଜୀ ସେବା‌ ସଦନ।

ମୋ ‌ମାଙ୍କ ସହିତ ରିକ୍ସାରେ ବସି ସେଠିକି ଦୁଇ ତିନି ଥର ଯିବା କଥା ମନେ ଅଛି। ମା କୁହନ୍ତି ଜାଣିଚୁ ଏଇ ଘରେ ସୁଭାଷ ବୋଷ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ। ମନଟା ଖୁସି ‌ହୋଇଯାଏ। ହେଲେ ସେଠି ବୁଲିବାକୁ ଇଛା ଥିଲେ ବି ବୁଲି ହୁଏ ନାହିଁ। ହାସପାତାଳର କଟକଣା ଆଉ ମାଙ୍କର ବାରଣ ଯୋଗୁଁ।
ଜାନକୀନାଥ ଭଵନ ଓଡ଼ିଆ ବଜାର କଟକ ଏହି ଠିକଣା ଆଜି ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁହଁରେ। ନେତାଜୀଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ପାଲଟିଛି ଏକ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ। ସେଠାରେ ଗଢି ଉଠିଛି ଏକ ଭବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟ। ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହେଉଛି ନେତାଜୀଙ୍କ ଦ୍ବାରା ବ୍ୟବହୃତ ‍ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ, ତାଙ୍କ ଘଟଣା ବହୁଳ ଜୀବନର ଅସଂଖ୍ୟ ଫଟୋଚିତ୍ର ଓ‌ ମୁଲ୍ୟବାନ ଦସ୍ତାବିଜ।

ନେତାଜୀଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା ୨୦୦୪ ମସିହାରେ। ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏକ ଜାତୀୟ ସ୍ମାରକୀ। କନ୍ତୁ ଦୁଃଖର କଥା ଯେ ଏହି ସଂଗ୍ରହାଳୟର ଯେଭଳି ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାର ‌ହେବାକଥା ତାହା ହେଉନାହିଁ। ପାରିପାର୍ଶ୍ବିକ ପରିସ୍ଥିତିର ଉନ୍ନତି ନ ‌ହେବା ଫଳରେ କିଛିଦିନ ଚାଲିଥିବା ଲାଇଟ ଆଣ୍ଡ ସାଉଣ୍ଡ ସୋ ଅଚଳ ହୋଇଯାଇଛି।
ନେତାଜୀ ତାଙ୍କ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ କଟକସ୍ଥିତ ପ୍ରୋଟେଷଣ୍ଟାଟ୍ ମିଶନାରୀ ସ୍କୁଲରୁ, ୧୯୦୨ ମସିହାରେ। ସେହି ସ୍କୁଲର ନାମ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଷ୍ଟୁଆର୍ଟ ‌ସ୍କୁଲ ହୋଇଥିଲା।

Silver Splendour of Milienium City

By Shri Raja Parija

Silver Splendour of Milienium City by Raja Parija is the only coffee table book on Silver Filigree of Cuttack. The unique art of silver filigree deserves much more than it has got so far. A promised hub for it remains exactly that: a promise.
This book opens up the possibilities for more research and documentation of this intricate art. The book contains wonderful photographs triggering ‘ye dil mange more’ reaction.

Salepur Calling

On a Sunday morning of 13th December , 27 Heritage Enthusiasts met at the Odisha State Maritime Museum , Jobra. With a very interesting itinerary spread from visiting the famous Bikalananda Kar’s Rasagola factory in Salepur followed by visit to some of the ancient heritage sites and Utkala Gauraba Sri Madhusudan Das’s Birthplace.

Picture by Shri Kishore Bit

The first stop at the quintessential Bikalananda Kar’s Shop at Salepur , and meeting the newest 3rd generation entrepreneurs . CHW members met with Two Young and Bright Odia Entrepreneurs Miss Sibani Kar and Miss Sai Priya Kar, initially before starting the Heritage Trail . They are now managing the the “Bikalananda Kar’s Rasagola ” Business . Both of them conducted the factory tours and were explained in details of the current processing set up.

All the members hosted by Two Sisters for a sumptuous breakfast and treat of Rasagolas . “Salepur Rasagola” Officially became the part of our food heritage trail.

Miss Sibani Kar and Miss Sai Priya Kar – Bikalananda Kar’s Rasagola
Miss Sibani Kar , explaining the various complex process of making packaged products
Attention to detail and maintaining extreme hygiene conditions in making the famous Salepur Rasagola
Miss Sibani providing a complete overview of Bikalananda Kar’s factory
Membership badge for Miss Sai Priya Kar
CHW members enjoying the breakfast
Samosa and Kachori Counter at the Shop

ପଦ୍ମ ଶ୍ରୀ’ ଡ. କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପାଣିଗ୍ରାହୀ

ଆମ ରାଜ୍ୟର ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ ଐତିହାସିକ-ଗବେଷକ-ସାହିତ୍ୟିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ପଦ୍ମ ଶ୍ରୀ’ ଡ. କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପାଣିଗ୍ରାହୀ ଅନ୍ୟତମ। ୧ ଡିସେମ୍ବର‌୍‌ ୧୯୦୯ରେ ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲାର ଖିଚି˚ରେ ସେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ। ପିତା ସାଗର ପାଣିଗ୍ରାହୀ ସ୍ଥାନୀୟ କିଚକେଶ୍ବରୀ ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜକ ଥିଲେ। ପରିବାରର ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥା ଶୋଚନୀୟ ଥିଲା। ମାତ୍ର ଦଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ ପିତାଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ। ରୁଗ୍‌ଣ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ସଙ୍ଗକୁ ଆର୍ଥିକ ଦୁରବସ୍ଥା। ତେବେ, ହାର ମାନି ନ ଥିଲେ କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର। ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପାଇଁ ରୋଷେଇ କରିବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ କାଟିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାନା କାମ ତାଙ୍କୁ କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା। ତେବେ, ଦୁଃଖ ବା ଅନୁଶୋଚନା ନ ଥିଲା। ଉଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ସବୁ ହସିହସି ସହୁଥିଲେ ସେ। ବୃତ୍ତି ଟଙ୍କାରେ ସେ ଚଳୁଥିଲେ। ଆଉ ନିଜର ଅଧ୍ୟବସାୟ ବଳରେ କ୍ରମେ ଉପରକୁ ଉଠିଥିଲେ।

ଖିଚି˚ ଓ କରଞ୍ଜିଆରେ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ପରେ ସେ ବାରିପଦାରୁ ମାଟ୍ରିକ୍‌ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ। ତାହା ପରେ ରାଭେନ୍‌ସା କଲେଜ୍‌। ଏଠାରୁ ଇତିହାସରେ ସ୍ନାତକ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ଅବସ୍ଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥିଲା। ୧୯୩୭ରେ କଲକାତା ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର। ‘ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ବ ସ˚ସ୍ଥାନ’ରେ ତାଙ୍କର କର୍ମମୟ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଆମ ଦେଶରେ କୁମ୍ଭାରକଳାର ବିବର୍ତ୍ତନ ଉପରେ ଗବେଷଣା ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା। କୁମ୍ଭାରକଳାରେ ଗଭୀର ଅଧ୍ୟୟନ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ବ ଗବେଷକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ପରିଚୟ ଦେଇଥିଲା। ୧୯୪୪ରେ ସେ ଓଡ଼ିଶା ଫେରି ଅଧ୍ୟାପନା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ୧୯୪୭-୫୧ ଓଡ଼ିଶା ସ˚ଗ୍ରହାଳୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ୧୯୫୪ରେ ‘ଭୁବନେଶ୍ବରର ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ବ ଅବଶେଷ’ ସ˚ଦର୍ଭ ରଚନା ସହ ସେ ପିଏଚ୍‌ଡି ଲାଭକରିଥିଲେ। ଡ. ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ସମଗ୍ର କର୍ମମୟ ଜୀବନ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗବେଷଣା ଓ ଅଧ୍ୟାପନାରେ କଟିଥିଲା। ଇତିହାସ ଓ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ବ ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଗବେଷଣା ପାଇଁ ୧୯୭୬ରେ ତାଙ୍କୁ ‘ପଦ୍ମ ଶ୍ରୀ’ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା।

ସେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ସୁସାହିତ୍ୟିକ। ମୁଖ୍ୟତଃ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ନିବନ୍ଧ ରଚନା କରିଯାଇଛନ୍ତି। ରେଭେନ୍‌ସାରେ ପଢ଼ିବା ବେଳୁ ନିବନ୍ଧ ଲେଖା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ‘ଋଗ୍‌ବେଦରେ ନାରୀର ଚିତ୍ର’ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପ୍ରକାଶିତ ନିବନ୍ଧ। ଏହା ପଣ୍ତିତ ନୀଳକଣ୍ଠ ଦାସଙ୍କ ଦ୍ବାରା ସ˚ପାଦିତ ‘ନବ ଭାରତ’ରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। ଇତିହାସ, ସ˚ସ୍କୃତି ଓ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ବ ବିଷୟରେ ସେ ଶହେରୁ ଅଧିକ ନିବନ୍ଧ ଲେଖିଥିବା ଜଣାଯାଏ। ସେ ଥିଲେ ସତ୍ୟାନୁରାଗୀ। ‘ଜଗନ୍ନାଥ ସ˚ସ୍କୃତି’ ତାଙ୍କର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନିବନ୍ଧ। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ନାମରେ ଚାଲିଥିବା ଅବୈଧ-ଅନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିତ୍ର ଏଥିରୁ ମିଳେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାହସିକତାର ସହ ଜଗନ୍ନାଥ ସ˚ସ୍କୃତି ନାମରେ ଚାଲିଥିବା ଶଠ ବ୍ୟବସାୟ, ଅପପ୍ରଚାର, ମିଥ୍ୟାର ବିରୋଧ କରି ଏଥିରେ ସେ ଲେଖିଥିଲେ- ଏଥି ପାଇଁ ଓଡ଼ିଆଙ୍କର ନୈତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଅବକ୍ଷୟ ଘଟିଥିବା ମୋ’ର ବିଶ୍ବାସ। ଜଗନ୍ନାଥ ସ˚ସ୍କୃତି ଯେ ଆମକୁ ଯେ ମହାନ୍‌ କରିଛି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ଏହା ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ପତନମୁଖୀ କରିଥିବା ଏକ ଅପ୍ରିୟ-ଐତିହାସିକ ସତ୍ୟ।

ଓଡ଼ିଆମାନେ କେବଳ ଅତୀତକୁ ନେଇ ଅଧିକ ଗର୍ବ କରୁଥିବା ମାନସିକତା, ତାଙ୍କର ପସନ୍ଦ ନ ଥିଲା। ଧର୍ମ ଓ ସ˚ସ୍କୃତି ଯେ କେବଳ ଅତୀତର ବିଷୟ, ଏଥିରେ ତାଙ୍କର ବିଶ୍ବାସ ନ ଥିଲା। ଏହାର ଦୃଢ଼ ସମାଲୋଚନା କରିବାକୁ ଯାଇ ଏବ˚ ପରିହାସ କରି ସେ ଲେଖିଥିଲେ- ‘‘ଅଧିକା˚ଶ ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ମାନସିକ ଅବସ୍ଥା ଏମିତି ଯେ, ଯଦି ଶୁଖିଲା ମଳକୁ ଲଫାପାରେ ଭର୍ତ୍ତିକରି, ଉପରେ ଲେଖିଦିଆଯିବ, ଏହା ଅତୀତର ସ୍ବାଦିଷ୍ଠ ପିଠା ଖଣ୍ତେ; ଅନେକ ଏହାର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଆଘ୍ରାଣ କରିବା ସହ ଚାଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଛେଇବେନାହିଁ ଏବ˚ କହିବେ- ଆମର ପୂର୍ବ-ପୁରୁଷମାନେ କି ସୁନ୍ଦର ପିଠା କରିଯାଇଛନ୍ତି।’’ ଅତୀତମନସ୍କତାକୁ ପରିହାସ କରିବାକୁ ଯାଉ ଆଉ ଠାଏ ଲେଖିଥିଲେ- ‘‘ଓଡ଼ିଶାକୁ ପୌରାଣିକ ଓ ଐତିହାସିକ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଲୀଳା ସ୍ଥଳୀ କହାଯାଏ। ଯାଜପୁରରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ଏବ˚ ଛତିଆରେ ଇନ୍ଦ୍ର-ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ ପଥର ପାଲଟିଥିବା ଲେଖାଯାଇଛି। କଟକରେ ପୁଣି କାଳେ ଥିଲା ବାରାଣସୀ; ବିଡ଼ାନାସୀର ଏକ ଅ˚ଶ। ଏଠାକାର ଗଡ଼ଗଡ଼ିଆ ଘାଟରେ ଗଜପତି ପ୍ରତାପ ରୁଦ୍ର ଦେବ ଗଧ ପରି ଗଡ଼ିଗଡ଼ି, ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ଲୋଟିଯାଇଥିଲେ। ଅର୍ଥାତ୍‌, ଓଡ଼ିଶା ଥିଲା ସ୍ବର୍ଗ। ତେବେ, ହର-ପାର୍ବତୀ ଏହି ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ଏହା ପାଲଟିଛି ମଶାଙ୍କ ଅଭୟାରଣ୍ୟ।’’

ଓଡ଼ିଶାର ବୈଷ୍ଣବୀ ସାହିତ୍ୟ ଆମର ସାମାଜିକ ଜୀବନକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିବା ସେ ଲେଖିଥିଲେ। ପଣ୍ତିତ ନୀଳକଣ୍ଠଙ୍କ ପରି ବୈଷ୍ଣବୀ ସାହିତ୍ୟର ଅଶ୍ଳୀଳତା, ଅବୈଧ ପ୍ରଣୟର ବର୍ଣ୍ଣନା ଆଦିର ସମାଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାଷର ବୈଷ୍ଣବୀ ସାହିତ୍ୟରେ ଅଶଡ଼ତା ନ ଥିବା ଦର୍ଶାଇଥିଲେ। ଏକଦା ଲେଖିଥିଲେ- ‘‘ପେଟରେ ପଖାଳ, ମଗଜରେ ଶଠ ଧର୍ମ ଏବ˚ ତୁଣ୍ତରେ ଅଶଡ଼ ପ୍ରଣୟ ସ˚ଗୀତ ଦ୍ବାରା କୌଣସି ଜାତି ମହାନ୍‌ ହୋଇପାରିବନାହିଁ।’’ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ମହିଳାମାନେ ସ˚ଗୀତରେ ଅଶଡ଼ତାର ପ୍ରତିବାଦ ନ କରିବା, ଭଣ୍ତ ବାବାମାନଙ୍କ ପ୍ରବଚନ ଶୁଣିବା ଏବ˚ ନେତାଙ୍କ ଫୁଲମାଳ ଦେବା ଆଦି ତାଙ୍କର ପସନ୍ଦ ନ ଥିଲା। ଏହା ଓଡ଼ିଆ ସ˚ସ୍କୃତି ନୁହେଁ ବୋଲି ସେ କହୁଥିଲେ।

ଆତ୍ମଚରିତ ‘ମୋ ସମୟର ଓଡ଼ିଶା’ ପୁସ୍ତକ ପାଇଁ ୧୯୭୫ରେ ପାଇଥିଲେ ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମି ପୁରସ୍କାର। ‘ଇତିହାସ ଓ କି˚ବଦନ୍ତି’, ‘ପ୍ରବନ୍ଧ ମାନସ’, ‘ସାରଳା ମହାଭାରତରେ ଐତିହାସିକ ଚିତ୍ର’ ଆଦି ସେ ରଚନା କରିଥିଲେ।

ସ୍ବୌଜନ୍ୟ: ଫେସବୁକ ପୃଷ୍ଠାରେ ସିନ୍ଧୁଜ୍ୟୋତି ତ୍ରିପାଠୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥାପନା

The Ruins that Resonate the Glory of the Yore: The Last Vestiges of Fort Barabati

Barabati Fort Gate – Picture by Nishant Singh

The ancient imperial citadel of Odisha, the fortress of  Barabati, also a  masterpiece that stands ruined and dilapidated today, is a testimony of what was once a shining example of Odia architecture and craftsmanship, apart from being a symbol of Odia military might. Today it almost lies submerged in deep flora, fauna, dense vegetation and wilderness. It was the seat of political power and civil-military administration through centuries. This ancient fortress has witnessed several rise and falls of kings and their empires, It withstood wars, betrayals, deceit, siege, and invasions and continues to remind the lost glory and pride of Odisha in the modern times. 

The fort is located at Barabati, Cuttack, the ancient city, which is known for its world famous silver filigree art. The name Cuttack is an anglicized version of Kataka, meaning military cantonment in Sanskrit. The fort is strategically located near the confluence of the  two rivers, such as the mighty Mahanadi and its tributary Kathjodi, not far from where they finally merge into the Bay of Bengal. It was a vibrant hub for trading and commercial activities as well, the history of which can be traced in the annual Bali Jatra , that marked the beginning of a traditional voyage by Odia sailors to south-east Asian countries. Flanked by these two rivers, Fort Barabati , thus stood tall amid the thick and thin of time.

Picture Courtesy B R Das.

Structural Marvel and Architectural Grandeur of the Fortress: An Archeological Heritage

The Khondalite stone fortress is surrounded by a moat (Gada Khai), which was constructed possibly for strategic defense purpose at a later stage during the reign of Gajapati, King Kapilinedra Deva (1434 – 1466 A.D). He used to be on long military campaigns in northern Odisha and subsequently ventured into southern India. During his military expeditions, many forts were built in the annexed territories like Medinapore , Nellore , Kondavidu to name a few. This expansionist and militaristic agenda of the King required a robust defense and military strategy that included the fortification of his fort at Barabati. As part of that grand strategy, a moat was constructed around the Barabati fort, which deterred the invaders for a long time. 

Current Status of the MOAT (Gadakhayi) , Picture by Nishant Singh

Looking at the present condition of this moat, one finds it to be swampy and full of dense weeds and hyacinth vegetation growing over it. Algal bloom, which increases the BOD (Biological Oxygen Demand), COD (Chemical Oxygen Demand) and growth of weeds which prevents sunlight to enter the moat. These factors are detrimental for aquatic and marine life by depleting oxygen levels in the water.

Current Status of the Moat (Gadakhayi) – Southern Side , Picture by Nishant Singh

Colonized by various conquerors in the past and now covered by dense green weeds, ferns and moss, Barabati struggles to reclaim her rightful place in history and to attract the attention of the conservationists. Now what remain are the Moat (Gadakhayi), a grand stone structure, the Eastern Gateway and the plinth of the Palace, which makes one relive the memories of the glorious past.

Current Status of the Moat (Gadakhayi) – Eastern Side Near the Barabati Gate , Picture by Nishant Singh